VIP1576: Jak dawniej witano po polsku

Czy kiedykolwiek zastanawiałeś się, skąd wzięło się nasze „cześć” albo dlaczego w PRL-u tak często słyszało się słowo „towarzysz”? Zapraszam Cię do wspólnej podróży w czasie. W dzisiejszym materiale przyjrzymy się, jak zmieniały się polskie obyczaje – od hucznych sarmackich powitań, przez dworską etykietę, aż po język codzienny, który znamy dzisiaj. To nie tylko lekcja gramatyki, to lekcja polskiej duszy. Posłuchaj i dowiedz się, co o naszej historii mówią słowa, których używamy na co dzień. Ewolucja najpopularniejszych powitań Dzień dobry:„Boże, zdasz mi dobry dzień”„Boże wam daj dobry dzień”. Cześć:„Oddaję panu cześć”. Czołem:„Czołem biję!” -- pochylenie głowy (czoła) w głębokim ukłonie. Serwus: z łaciny (servus oznacza „niewolnik” lub „sługa”).„Jestem sługą uniżonym”. Siema / Siemanko:„Siemasz?”,„Jak się masz?”. Ewolucja najpopularniejszych pożegnań Do widzenia / Do zobaczenia:„Do momentu, kiedy znów się ujrzymy (zobaczymy)”. Żegnam:„błogosławić” (czynić znak krzyża, z łaciny signare)„żegnać się z kimś” błogosławienie się przed rozłąką Na razie:„Na razie tyle” lub „Na razie się żegnamy”,„Nara”. Pa / Pa pa: infantylna forma Co zniknęło? „Niech będzie pochwalony...”„Z Panem Bogiem”.„Upadam do nóg” czy „Sługa uniżony”. Sarmackie powitania Powitanie rzadko ograniczało się do jednego zdania – było to często wygłaszane na poczekaniu przemówienie (tzw. Oracja). Makaronizmy: Wypowiedzi gęsto przeplatano łaciną. Typowe powitanie wyższej sfery zaczynało się od zwrotów takich jak: „Saluto dominum...” (Witam pana) czy „Gratulor adventui...” (Cieszę się z przybycia). Formuły poddańcze i uniżone: Nawet równi sobie szlachcice używali wobec siebie języka skrajnej uległości, co było elementem barokowej dworności. Do powszechnych zwrotów należały: „Upadam do nóg / Ścielę się do nóg Waćpana” „Całuję rączki (i nóżki)” „Czołem biję” (oznaczające gotowość do głębokiego ukłonu aż do ziemi). Tytułomania: Kluczowe było bezbłędne wymienienie wszystkich urzędów i tytułów gościa. Pomylenie tytułu (np. nazwanie podstolego cześnikiem) uznawano za śmiertelną obrazę majestatu i towarzyski skandal. 2. Teatr gestów: Od uścisków po „padanie do nóg” Dla Sarmaty gesty były ważniejsze niż słowa. Protokół powitalny ściśle zależał od hierarchii społecznej i stopnia zażyłości. Uściski rówieśników (Braci Szlacheckiej): Gdy witali się szlachcice o podobnym statusie majątkowym i urzędowym, dochodziło do tzw. „obłapiania się”. Obejmowali się za szyje, całowali w ramiona lub policzki, głośno manifestując braterską miłość (tzw. równość szlachecką). Całowanie w rękę: Młodszy szlachcic zawsze całował w rękę starszego, a syn ojca. W epoce baroku szlachcice całowali w rękę także swoich dobrodziejów, magnatów czy wyższych urzędników, co dziś uznano by za przesadne poddaństwo, a wtedy było normą obyczajową. „Padanie do nóg” w praktyce: W sytuacjach skrajnego szacunku lub prośby (np. wobec króla, magnata lub teścia) szlachcic potrafił dosłownie upaść na kolana i chwycić gospodarza za nogi lub obcałować jego buty. Zdejmowanie czapki: Kołpak lub czapka z futrzanym otokiem były symbolem szlacheckiego honoru. Ich zdejmowanie podczas powitania było ściśle skodyfikowane. Im niższy status witał wyższego, tym niżej i dłużej trzymał czapkę w dłoni (często niemal zamiatając nią ziemię). 3. Ceremoniał magnacki: Powitanie na wielką skalę Gdy z wizytą przybywał ważny gość (np. sąsiedni magnat lub poseł), powitanie zamieniało się w widowisko angażujące cały dwór. Wyjazd naprzeciw gościowi: Gospodarz nie czekał w domu. Elegancki obyczaj nakazywał wyjechać konno lub powozem naprzeciw gościa na odległość jednej, a nawet kilku mil przed posiadłość. Tam odbywało się pierwsze, „polowe” powitanie i wspólny wjazd na dwór. Wiwaty armatnie: Wjeżdżającego na dziedziniec gościa witano hukiem z dworskich armat, moździerzy lub salwami z muszkietów. Im głośniejszy hałas, tym większy szacunek okazywano przybyszowi. Brama triumfalna: Na wjeździe do majętności często budowano tymczasowe, bogato zdobione bramy powitalne z herbami gościa i gospodarza oraz łacińskimi sentencjami pochwalnymi. 4. Powitanie przy stole: Kielich powitalny Po przejściu oficjalnych ceremonii na dziedzińcu i w sieni, rytuał powitalny przenosił się do sali jadalnej, gdzie natychmiast inicjowano ceremoniał powitalny. Kielich powitalny (Puchar): Gospodarz wznosił toast za zdrowie przybyłego gościa ogromnym pucharem (często ze srebra lub szkła kryształowego). Szlachecki obyczaj nakazywał wypić go do dna (tzw. „utque ad radices” – do korzeni). Odrzucenie takiego kielicha oznaczało wrogość i podejrzenie o złe intencje. Sarmackie powitania były więc fascynującą mieszanką skrajnej, bizantyjskiej wręcz czołobitności wobec potężniejszych oraz hałaśliwej, wylewnej serdeczności wobec równych sobie „braci szlachty”. Waść (Wasza Miłość) Najwyższy, archaiczny zwrot szacunku będący bezpośrednim skrótem od wyrażenia „Wasza Miłość”. Stanowił pierwowzór dla późniejszych form grzecznościowych. „Daruj, Waść, ale moje zdanie w tej kwestii pozostaje niezmienne.” Waspan Dobrodziej Tytuł grzecznościowy stosowany wobec protektora, starszego rangą lub wiekiem „dobroczyńcy”, u którego szukało się wsparcia lub wyrażało wdzięczność. „Waspan Dobrodziej zawsze okazywał serce mojej rodzinie, za co dozgonnie dziękuję.” Waćpan / Waćpani Ściągnięte sformułowanie od „Wasza Miłość Pan” (waszmość pan). Był to standardowy, codzienny zwrot używany w relacjach między równymi sobie przedstawicielami stanu szlacheckiego. „Czy Waćpan raczy przyjąć zaproszenie na jutrzejsze polowanie?” Mospan / Mopana Skrócona i potoczna forma od zwrotu „Mój Miłościwy Panie / Moja Miłościwa Pani”, wyrażająca wysoką estymę, czasem używana też z lekkim odcieniem ironii lub wyższości. „Słuchajcie no, Mospanie, takie traktowanie wolnego szlachcica nie ujdzie wam na sucho.” Jegomość / Jejmość Zwrot ukształtowany z wyrażenia „Jego Miłość / Jej Miłość”, używany w odniesieniu do osób trzecich o wysokim, powszechnie uznanym statusie społecznym lub urzędowym (np. księży, magnatów). „Miejscowy Jegomość proboszcz cieszy się wielkim szacunkiem wśród parafian.” Sarmackie pożegnania 1. Odciąganie i „zatrzymywanie na siłę” Dobry gospodarz sarmacki miał obowiązek nie wypuszczać gościa. Bezpośrednie pozwolenie na odjazd uchodziło za nieuprzejmość. Chowanie butów i rozkuwanie koni: Aby zatrzymać gościa na kolejny dzień (lub tydzień), gospodarze uciekali się do forteli. Służba na rozkaz pana potrafiła ukryć buty przybysza, schować jego pas kontuszowy, a nawet rozkuć konie pociągowe lub celowo uszkodzić koła w jego wozie. Błagania i płacz: Rozstaniu towarzyszyły głośne lamenty, teatralne prośby o pozostanie i zapewnienia o wiecznej przyjaźni. Szlachta barokowa była niezwykle wylewna – rzewne łzy wylewane przez dorosłych, wąsatych wojowników podczas pożegnania były normą i dowodem wrażliwości (czułości serca). 2. Kielich rozjazdowy, czyli „strzemienny” Zanim gość wsiadł na koń lub do powozu, musiał przejść przez skomplikowany, alkoholowy ceremoniał pożegnalny, który często kończył się całkowitym upojeniem. Strzemienny: Toast wznoszony, gdy gość trzymał już jedną nogę w strzemieniu (siedząc na koniu) lub tuż przed wejściem do karety. Napój podawano w specjalnych, często bardzo wysokich naczyniach. Kopytkowy: Jeśli po „strzemiennym” koń ruszył i zrobił kilka kroków, gospodarz potrafił zatrzymać go ponownie, by wznieść toast za „kopytko” konia. Bramny (bramowe): Ostatni kielich, wypijany tuż przy bramie wyjazdowej z majętności. Tłuczenie szkieł: Po wypiciu toastu pożegnalnego za zdrowie gościa, gospodarz lub sam gość często tłukł drogocenny puchar o własną głowę (czoło) lub rzucał go za siebie na ziemię. Miało to gwarantować, że nikt inny nie zbezcześci naczynia, z którego pito tak zacny toast, oraz przynosić szczęście w podróży. 3. Język pożegnań: Błogosławieństwa i opieka boska W warstwie słownej pożegnania sarmackie były głęboko religijne i pełne życzeń bezpiecznej drogi. Drogi w XVII-XVIII wieku były niebezpieczne (zbójcy, złe trakty), stąd pożegnanie miało charakter metafizyczny. „Z Bogiem” / „Idź z Bogiem”: Podstawowa formuła, która nie była jedynie zdawkowym zwrotem, ale realnym oddaniem podróżnego pod boską kuratelę. Błogosławieństwo (Żegnanie): Starszy rodem lub gospodarz domu dosłownie żegnał (błogosławił znakiem krzyża) odjeżdżających. Stąd właśnie wziął się współczesny czasownik żegnać. Kwieciste życzenia: Życzono sobie „szczęśliwej i bezszkodnej drogi”, „opatrzenia anielskiego” oraz szybkiego, ponownego „oglądania swoich oblicz”. 4. Odprowadzanie gościa, czyli „Asysta” Wypuszczenie gościa z samym powozem uchodziło za ubogie. Szlachcic musiał dowieść swojego statusu poprzez tzw. asystę. Odprowadzanie na milę: Gospodarz wraz z synami, dworzanami i uzbrojoną czeladzią wsiadał na konie i uroczyście odprowadzał gościa. Jechano razem ćwierć mili, pół mili, a czasem nawet całą milę (około 7-8 km) poza granice posiadłości. Ostatnie uściski na gościńcu: Dopiero na rozstaju dróg, w szczerym polu, następowało ostateczne „obłapianie się”, ponowne padanie do nóg (w zależności od hierarchii) i ostateczny odjazd przy dźwiękach trąb lub wystrzałach z pistoletów, które zabierano ze sobą na tę okazję. XIX i XX wiek: Między salonową galanterią a demokratyzacją W XIX wieku transformacja kodów grzecznościowych odzwierciedlała przejście od struktur stanowych do klasowych, gdzie wzorce etykiety zaczęła wyznaczać inteligencja. Miejski savoir-vivre stał się skomplikowanym systemem salonowym. Całowanie kobiet w rękę, dawniej gest poddaństwa, stało się symbolem galanterii, podlegającym surowym restrykcjom: dotyczyło wyłącznie mężatek i było dopuszczalne jedynie w pomieszczeniach – wykonanie go na ulicy uchodziło za wulgarność. Per „Towarzyszu” Wprowadzenie po II wojnie światowej komunistycznego ustroju w Polsce przyniosło radykalną, odgórną próbę zrewolucjonizowania języka i obyczajów. Nowa władza chciała całkowicie zerwać z „burżuazyjną” i „pańską” przeszłością, wprowadzając rygorystyczny, partyjny ceremoniał. 1. Narodziny i mechanika zwrotu „Towarzyszu” Słowo towarzysz ma w języku polskim dawną i piękną tradycję – w I Rzeczypospolitej oznaczało ono szlachcica służącego w wojsku (np. towarzysz husarski). Komuniści zapożyczyli je jednak z tradycji rosyjskiej (towariszcz) i ruchu robotniczego, nadając mu zupełnie nowy sens ideologiczny. Zastąpienie „Pana”: Przedwojenny zwrot „Pan” / „Pani” został oficjalnie uznany przez aparat komunistyczny za przeżytek feudalny, niosący ze sobą klasową nierówność. „Towarzysz” miał z definicji symbolizować pełną równość, braterstwo i wspólnotę celu wszystkich ludzi pracy. Dychotomia języka: W praktyce PRL wytworzył dualizm językowy. Zwrotu „Towarzyszu / Towarzyszko” (w połączeniu z nazwiskiem lub pełnioną funkcją, np. „Towarzyszu Sekretarzu”, „Towarzyszko Dyrektorko”) używano bezwzględnie na zebraniach partyjnych, w urzędach, fabrykach oraz w pismach urzędowych. Poza kontekstem oficjalnym (w sklepie, na ulicy) Polacy nadal kurczowo trzymali się tradycyjnego „Pan / Pani”, co było formą cichego oporu wobec nowej władzy. Odmiana „Obywatelu”: Dla osób niebędących członkami Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR) władza przewidziała zwrot „Obywatelu / Obywatelko”. Był on chłodny, dystansujący i powszechnie stosowany przez milicję, wojsko oraz w sądach (słynne: „Obywatelu, dokumenty do kontroli”). Zmierzch komunistycznego języka W latach 80., wraz z narodzinami „Solidarności” i kryzysem systemu, oficjalne formuły partyjne zaczęły gwałtownie gnić i budzić powszechną ironię. Słowo „Towarzysz” stało się synonimem aparatczyka i oderwanego od rzeczywistości dygnitarza. Po przełomie w 1989 roku zwrot ten błyskawicznie zniknął z przestrzeni publicznej, a Polacy z ulgą powrócili do tradycyjnego systemu „Pan / Pani” oraz przedwojennych form grzecznościowych. Przedwojenny ideał, elity miejskie. Szanowny Pan / Pani + 3 osoba l. poj.:„Czy Szanowny Pan zechce przyjąć to zaproszenie?”„Czy Szanowny Pan zechce spocząć?” „Mam zaszczyt powitać Wielmożną Panią w naszych skromnych progach.” „Niech pan będzie łaskaw zapisać ten adres” „Zechcą Państwo już nie rozmawiać” Ideologia PRL. Obywatel / Towarzysz + 2. osoba l. mn.: „Towarzyszu Sekretarzu, musimy zrealizować plan pięcioletni.” „Towarzyszu, powiedzcie, jak idzie realizacja planu” „Obywatelu, rozejdźcie się, tutaj nie ma nic do oglądania!” „Obywatelko Maliniak, podpiszcie tutaj wniosek.” „Siadajcie, towarzyszu Kowalski, porozmawiamy” „Towarzyszu, weźcie się do roboty i przestańcie narzekać.” „Obywatelu, pokażcie wasz dowód osobisty.” Praktyka społeczna po 1945. Pan / Pani + 3. osoba l. poj.„Dzień dobry panie sąsiedzie, słyszał pan o nowych dostawach w sklepie?” „Czy pan dyrektor już podpisał te dokumenty?” „Przepraszam panią, czy ta kolejka kończy się za rogiem?” „Niech pan na mnie nie krzyczy, panie kierowco!” „Niech pani usiądzie i odpocznie po podróży.” Praktyka społeczna po 1945 (3. osoba l. poj. / 3. osoba l. mn. – trojenie): 3. os. l. poj.:„Niech mama zje trochę zupy, bo wystygnie.”„Czy babcia przyjechała rano?” „Czy tatuś kupił dzisiejszą gazetę?” 3. os. l. mn. (trojenie wiejskie):„A dokąd to mama poszli? Przecież deszcz pada.”„Babka już idą” (w znaczeniu: niech babka już idzie)„Siądźcie mamusiu”„Skądeście przyszli?” „Sąsiedzie, pożyczylibyście konia na jeden dzień, bo pole czeka.” POSTĘP: Lista webinarów

VIP1576: Jak dawniej witano po polsku

Co mówią słuchacze?

More posts

VIP1576: Jak dawniej witano po polsku

VIP1575: Wiatr, plaża i ptasi koncert

VIP1574: Sahara w Polsce

RP523: Krzyżacy